Fotografia Cyfrowa

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Przy końcu ulicy Wiejskiej znajduje się prawdziwa barokowa perełka architektoniczna – Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego. Na przełomie XVII – XVIII wieków w miejscu dzisiejszej świątyni stał rzeźbiony drewniany krzyż. W tym samym czasie epidemia dżumy pustoszyła miasto i okolice. Kiedy zarazę udało się zwalczyć, biskup Andrzej Chryzostom Załuski w miejscu, gdzie stał krzyż, postanowił wybudować niedużą kaplicę jako wotum za uratowanie miasta i jego mieszkańców. Jednocześnie miała ona służyć jako świątynia dla wspomnianego wcześniej drewnianego Krzyża.
Kamień węgielny pod budowlę był położony 30 września 1703 roku. Początkowo wzniesiono tylko niedużą kaplicę. Nie wiadomo też, jak dużo prac budowlanych wykonano za życiu biskupa Załuskiego.
Na miejscu kaplicy postanowiono wznieść nową bardziej okazałą świątynię według projektu znanego architekta Ernesta Mazura z Bisztynka. Pomysł wybudowania okazalszego kościoła powstał w czasie panowania na Warmii biskupa Ignacego Krasickiego. Potwierdzają to data na chorągiewce umieszczonej na dachu kościoła – 1789 rok i wzmianki w zachowanych starych dokumentach. Gmach powstał z otynkowanej cegły na planie prostokąta: 24 x 10 metrów. Kościół pokryto dwuspadowym dachem, nad którym góruje jedyna wspomniana wcześniej ośmioboczna sygnaturka z niedużym dzwonem. Ołtarz główny skierowany nie na wschód, a na zachód, czyli odwrotnie orientowany. Od strony zachodniej dobudowano zakrystię, a od południa – kruchtę. W latach 1993 - 1994 został przeprowadzony generalny remont dachu,
a sygnaturka otrzymała miedziany hełm.
Dookoła kościoła znajduje się żelazne ogrodzenie. Tylko od strony wschodniej jest mur
z cegły o wysokości 250 centymetrów. W murze dwie niegłębokie nisze. Od strony północno
i południowo-wschodniej na planie kwadratu wybudowano dwie kopułowe kaplice, wyposażone w okrągłe okna i prostokątne drzwi. Kopuły kaplic są pokryte blachą. Pośrodku muru znajduje się prowadząca na dziedziniec świątyni brama, nad którą góruje duży wykuty krzyż. Adolf Boetticher pisze, że mur z narożnymi kaplicami został ufundowany przez Andrzeja Schwarza.
Wnętrze świątyni jest przestronne i jasne. Promienie słoneczne wpadają do środka przez pięć par dużych prostokątnych okien, które znajdują się po stronach północnej
i południowej kościoła.
Prawie całe wyposażenie świątyni jest w stylu barokowym – 1790 rok. Drewniane stropy znacznie różnią się od gotyckich, są płaskie i pokryte malowidłami (XIX w.) Cała kompozycja oparta na planie krzyża łacińskiego. W części centralnej widzimy Apokaliptycznego Baranka, a na krzyżu symbole czterech ewangelistów. Wszystko ozdobione gałązkami roślin i motywami geometrycznymi.
Niektórzy badacze uważają, że malowidło powstało jeszcze przed 1894 rokiem i reprezentuje szkołę Justyna Bornowskiego. Pośrodku sklepienia zawieszono ośmioramienny barokowy żyrandol.
Z lewej strony świątyni znajduje się skromna wsparta na jednym słupie drewniana ambona
z początku XIX wieku, (prawdopodobnie z 1809 roku). W przedniej płyciźnie znajduje się intarsjowany obraz, który przedstawia Chrystusa Zmartwychwstałego na tle pejzażu, a pod nogami Jezusa wąż, symbol pokonanego zła.
Osiemnastowieczny jednoosiowy i jednokondygnacyjny barokowy ołtarz główny o wymiarach 360 x 600 centymetrów jest wykonany z ciemnego drewna. Nie posiada polichromii. Na płótnie przykryty kotarą wtórny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Przed kotarą ludowy krucyfiks na postumencie ustawionym na tronie - jego wielkość 30 x 40 centymetrów. Ludowy krucyfiks został przeniesiony do kościoła na ulicy Wiejskiej z kapliczki w Nowosadach niedaleko Lidzbarka. Osiemnastowieczne tabernakulum zaplanowano na planie koła. Nad tabernakulum tron z rzeźbionym zwieńczeniem. Nad krzyżem wśród słonecznych promieni, obłoczków i główek aniołków gołąb – symbol świętego Ducha. Po bokach zwieńczenia siedzące na gzymsach dwie kobiece postacie trzymające w dłoniach najprawdopodobniej narzędzia męki Chrystusa. Niżej po obu stronach ołtarza dwie wysokie figury aniołów z gałązkami palmowymi w rękach. Ołtarz przypisywany jest Krzysztofowi Beniaminowi Schulzowi z Reszla.
Dwa osiemnastowieczne boczne ołtarze (2 x 5 m.) są jednoosiowe i jednokondygnacyjne ze zwieńczeniem. Stanowią one pomniejszoną i trochę zredukowaną kopię ołtarza głównego.
W lewym ołtarzu olejny obraz Matki Boskiej Bolesnej, klęczącej przed ukrzyżowanym Jezusem. W owalnym zwieńczeniu obraz przedstawiający św. Helenę. Po bokach zwieńczenia rzeźbione postacie świętej Barbary i świętego Jana Nepomucena.
Na prawym bocznym ołtarzu obraz św. Rocha, w zwieńczeniu św. Barbara zaś z lewej strony znajduje się rzeźbiona figura św. Apolonii, a z prawej św. Walentego.
Warto zwrócić uwagę na secesyjną drewnianą chrzcielnicę z początku XX wieku, której wysokość wynosi 150 centymetrów. Kielich czaszy baptysterium trochę przypomina drzewo. Na wielobocznej stopie wyrzeźbiony wąż z jabłkiem.
Chrzcielnica została wykonana przez mistrza M. Lipowa.
Pod ścianami świątyni znajdują się dwa neogotyckie rzeźbione konfesjonały. Wierni mogą spocząć na osiemnastowiecznej ławie, która kształtem przypomina skrzynię i na XIX wiecznej ławie kolatorskiej.
W latach 1982 - 1990 od strony zachodniej kościoła wybudowano nową plebanię.